Өнгөрсөн оны статистик үзүүлэлт гарч, компаниудын тайлангийн цуваа үргэлжилсээр. Уул уурхайн томоохон компаниуд 1 өдөрт л гэхэд хэдэн тэрбум ₮-ийн татвар төлж буй. Тэгвэл тэдний үр нөлөөг шинжье. 

📈 Жилд дунджаар ₮1.7 их наяд

Уул уурхайн компаниуд Ашигт малтмалын хайгуулын болон ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийн төлбөр (АТЗТ) болон Ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөр (АМНАТ)-ийг төлж байгаа. Үүнээс гадна ААН-ийн орлогын албан татвар ч төлж буй. СЭЗИС-ийн 2024 оны судалгааг харвал уул уурхайн салбарын төсөвт оруулсан хувь нэмэр сүүлийн 10 жилд 7.4 дахин өссөн байдаг. 

• 📃 АТЗТ+АМНАТ: Тэгвэл ҮСХ-ны статистикаас уул уурхайн салбарын төсөв төвлөрүүлсэн АТЗТ болон АМНАТ-ийн нийлбэр дүнг харвал 2025 онд 8 жилийн өмнөхөөсөө 6.7 дахин нэмэгдэж ₮2.4 их наяд болжээ. Нийт төсвийн орлогын 7.4%, дан татварын орлогын 9%-ийг бүрдүүлсэн хэрэг. 
• 💵 ₮3.4 их наяд: Цаашлаад, ТЕГ-ын даргын мэдээлснээр уул уурхайн салбарын ААН-үүд өнгөрсөн оны 12-р сарын байдлаар нийт ₮3.4 их наядын орлогын албан татвар төвлөрүүлсэн аж. Улмаар төсвийн нийт татварын орлогын 22%-ийг уул уурхайн салбар дангаараа бүрдүүлжээ.  

🔱 Тэргүүлэгчид нь хэн бэ? 

МҮХАҮТ-аас жил бүр төлсөн татвараараа тэргүүлсэн компаниудыг зарладаг. 2024 онд татвар төлөлтөөр цойлсон ТОП-10 ААН-ийн 6 нь уул уурхайн компаниуд. Тэр дундаас Энержи Ресурс ХХК-ийн тухайн онд төлсөн татвар л гэхэд ₮769 тэрбум буюу өдөрт ₮2.1 тэрбумын татвар төлсөн байгаа юм. Нөгөөтээгүүр тэдний төлсөн татвар тухайн жилийн нийт АМНАТ-ийн 21.7%-тай дүйж байжээ. 

• 📌 Ямар нөлөө үзүүлж байна вэ? Уул уурхайн салбар төсвийн орлогыг бүрдүүлэхээс гадна хөдөлмөрийн зах зээл, орон нутгийн хөгжил, бизнесүүдийн тэлэлтэд ч нөлөөтэй. Уул уурхай хөгжсөн орон нутагт эдийн засгийн бусад салбар хөгжих боломж 40%-50% илүү байх, орон нутгийн төсөв 5-10 дахин илүү хуваарилагдах жишээний. 
• ⁇ Зарцуулалтын асуудал: Нэг талаас улсын төсөвт уул уурхайгаас орж ирж байгаа орлого нэмэгдэж байгаа ч нөгөө талаас оновчтой зарцуулалт асуудал болсоор. Хэдэн тэрбумаар хэмжигдэх зөрчил илрэхээс гадна, хэнд хэрэгтэй нь үл мэдэгдэх төслүүдийг санхүүжүүлдэг.

Эцэст нь… Энэ оны төсөвт ч уул уурхайн салбараас ₮9.3 их наяд төвлөрөхөөр байгаа. Төсвийн ₮10 тутмын ₮3 нь энэ салбараас хамаарна гэсэн үг. Уг салбарыг зөвхөн түүхий эд олборлолтоор хязгаарлах бус, боловсруулалт, нэмүү өртөг шингэсэн үйлдвэрлэл рүү ахиулж “илүү баяжуулах” тусмаа л үр өгөөж нь нэмэгдэхээр байна даа.