Бид нийгэмд мэргэжилтнүүдийн дуу хоолойг хүргэхийг зорьж байгаа билээ. Энэ удаад Lemon Press Opinions танд Монголбанкны эдийн засагч Л.Даваажаргал, Б.Ананд болон Э.Хосбаяр нарын уур амьсгалын өөрчлөлт хэрхэн эдийн засагт нөлөөлдөг талаарх судалгааг хүргэж байна. Тухлан сууж таалан уншина уу! 

I. Уур амьсгалын өөрчлөлт гэж юу вэ?

Уур амьсгал гэдэг нь цаг агаарын дундаж хэлбэлзлийн статистик үзүүлэлт бөгөөд дэлхийн цаг уурын байгууллага тодорхойлохдоо 30 жилийн хугацаатай температур, хур тунадас, салхи гэсэн үзүүлэлтүүдийг авч үздэг байна (БОАЖЯ, 2018). Мөн уур амьсгалын өөрчлөлт нь зөвхөн агаарын температур нэмэгдэх гэхээс илүүтэй байгалийн тэнцвэрт байдал алдагдахыг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, халуун бүсэд хэт халах, халуун өдрийн тоо нэмэгдэх, байгалийн гамшигт үзэгдлийн тоо ихсэх зэрэг нь уур амьсгалын өөрчлөлтийг илэрхийлэх юм.

Уур амьсгалын өөрчлөлтийн шалтгааныг тодруулбал хүн төрөлхтний буруутай үйл ажиллагааны улмаас хүлэмжийн хий нэмэгдэж, дэлхийн дулаарлыг хурдасгасантай шууд холбоотой. Хүлэмжийн хийн голлох үүсгэгчид нь нүүрс, нефть, газрын тос бөгөөд дунджаар нийт хүлэмжийн хийн 94 орчим хувийг бүрдүүлж байна. 

Ийнхүү уур амьсгал өөрчлөгдсөнөөр байгаль орчин, нийгэм эдийн засагт нөхөж баршгүй хохирол учруулж байна. Тухайлбал, газар хөдлөлт, үер, далайн түвшин нэмэгдэх зэрэг гамшигт үзэгдлийн давтамж нэмэгдэх нь түүнээс үүдэн гарах материаллаг зардлыг жил ирэх тусам нэмэгдүүлсээр байна.

Зураг 1. Уур амьсгалын өөрчлөлтийн шалтгаан, үр дагавар

Эх сурвалж: Судлаачдын дүрслэл

Уур амьсгалын өөрчлөлтийн сөрөг нөлөөллийг хөгжиж буй орнуудын хүн ам, тэр дундаа нийгмийн хамгийн ядуу давхарга хамгийн их амсдаг байна. Учир нь ядуу бүлгийн хүн ам байгалийн гамшгаас үүдэлтэй хохирлыг даван туулах бололцоо дутмаг, учирч болох эрсдэлд бэлэн байх боломж хязгаарлагдмал байдаг байна. (Feyen et al., 2020). 

Дэлхийн банкны тооцооллоор уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөгөөр 2030 он гэхэд 100 сая хүн нэмж туйлын ядууралд нэрвэгдэхийн зэрэгцээ өлсгөлөн, цэвэр усны хомсдол, далайн эрэг дагасан их хэмжээний үер зэрэг асуудалд олон сая хүн өртөх аюул нүүрлээд байна (World bank, 2020). Түүнчлэн, эрүүл мэнд, байгалийн гамшигт үзэгдэл, хүнсний үнийн өсөлт зэрэг нь голлон тохиолдолж, Саб-Сахарын Африк, Өмнөд Азийн улсууд хамгийн эмзэг тусахаар байна.

II. Дэлхийн эдийн засагт үзүүлж буй нөлөө

Дэлхийн дундаж температур XX зуун гарснаас хойш мэдэгдэхүйц нэмэгдэж, сүүлийн 30-40 жилийн хугацаанд өсөлтийн хурд өнгөрсөн 20 мянган жилд байгаагүйгээр хурдацтайгаар нэмэгджээ (Acevedo et al., 2018). Мөн дэлхийн дулаарал аж үйлдвэржилтийн өмнөх үеэс 1 орчим градусаар өссөн ба үүний 0.12 градусын дулаарал нь 2006-2015 оны хооронд буюу ердөө 10 жилийн хугацаанд бий болсон. Энэ хурдаараа цааш үргэлжилбэл 2040 он гэхэд дэлхийн дундаж температур аж үйлдвэрийн өмнөх үеэс 1.5 градусаар нэмэгдэнэ гэсэн тооцоолол бий (IPCC, 2018).

Зураг 2. Дэлхийн дундаж температур

Эх сурвалж: www.Ourworldindata.org

Хэрэв хүн төрөлхтөн уур амьсгалын өөрчлөлтийн эсрэг ямар нэгэн арга хэмжээ авахгүй бол дэлхийн нийт дотоодын нийт бүтээгдэхүүн (ДНБ) жилд дунджаар  5% орчим алдагдах магадлалтай. Нөгөө талаас, ДНБ-ий 1%-тай тэнцэх хэмжээний зардлыг хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулахад зарцуулвал тус эрсдэлээс зайлсхийх боломжтой гэжээ (Stern, 2006).

Уур амьсгалын өөрчлөлтийн дэлхийн нийгэм, эдийн засаг дахь сөрөг нөлөөллийг бууруулах тал дээр улс орнууд санаа тавьж, тус асуудлыг хамтран шийдвэрлэх үүднээс 1992 онд дэлхий нийтийг хамарсан уур амьсгалын өөрчлөлтийн суурь конвенцийг баталж, улмаар Киотогийн протокол, Копенгагены хэлэлцээр, Канкуны гэрээ, хамгийн сүүлд 2015 онд 195 улсын хүлээн зөвшөөрсөн Парисын хэлэлцээрийг баталсан байна.

Зураг 3. Уур амьсгалын өөрчлөлтийн эсрэг олон улсын томоохон хурал, хэлэлцүүлэг

Эх сурвалж: IPCC-Special report (2018)

Парисын хэлэлцээрийн гол зорилго нь дэлхийн дулаарлыг хязгаарлах буюу температурын өсөлтийг аж үйлдвэржилтийн өмнөх үеэс +2 градусаас хэтрүүлэхгүй байх, цаашлаад +1.5 градуст барих уриалга, төлөвлөгөө юм. Түүнчлэн, улс орнууд дэлхийн уур амьсгалын өөрчлөлтийг сааруулахад оруулах өөрсдийн Үндэсний Тодорхойлсон Хувь Нэмэр (Nationally Determined Contribution)-ийг тодорхойлон төр засгийнхаа бодлого шийдвэрт тусгайлан авч үзэж байна. 

III. Монгол Улсын хувьд

Монгол орон нь газарзүйн байршил, эх газрын эрс тэс уур амьсгал зэргээс хамааран дэлхийн дулаарал, уур амьсгалын өөрчлөлтөд хамгийн өртөмтгий 25 орны нэг юм. Үүний нэгэн тод жишээ нь манай улсын агаарын дундаж температур сүүлийн 80 жилийн хугацаанд 2.25 градусаар нэмэгдсэн нь дэлхийн дунджаас даруй 2 дахин өндөр аж. Монгол орны хувьд уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөгөөр дулааны улирлын хур тунадасны хэмжээ ихээхэн буурч, агаарын температур хурдтай өсөж, хуурайших, цөлжих явц хурдсахын зэрэгцээ байгалийн гамшигт үзэгдлийн тоо эрс нэмэгдээд буй (Eckstein, Kunzel & Schafer, 2021). 

Ингэснээр хөдөө аж ахуй (ХАА)-н салбарын үйлдвэрлэл буурч, улмаар бидний хүнсэндээ голлон хэрэглэдэг мах, сүү цагаан идээ, хүнсний ногооны нөөцийг бууруулан, үнэ өсөж, эмзэг байдлыг улам нэмэгдүүлэхээр байна. Нөгөө талаас, ХАА-н үйлдвэрлэл багасах нь малчдын орлого, цаашлаад нийт эрэлт болон бүтээмжийг бууруулах замаар бусад салбарт сөргөөр нөлөөлөх магадлалтай.

Зураг 4. Уур амьсгалын өөрчлөлтийн эдийн засагт үзүүлэх нөлөөллийн сувгийн зураг

Эх сурвалж: Судлаачдын дүрслэл

Тоон шинжилгээний хувьд температур нэмэгдэх нь Монгол улсын ДНБ-ий өсөлтийг сааруулах нөлөөтэй байна. Тухайлбал, панел регрессийн шинжилгээгээр температур 1 градусаар нэмэгдэх нь ДНБ-ий өсөлтийг 0.48% сааруулах аж. Панел бүтцийн VAR загварын үр дүнд температур өсөлтийн сөрөг нөлөө 2 жилийн дараагаас илрэн, 3 дахь жилээс эхлэн нөлөө нь тогтворжих хандлагатай байна.

Иймд, үүнээс сэргийлэхийн тулд манай улс ногоон эдийн засагт шилжих шилжилтийг хурдасгаж, байгальд ээлтэй, хүлэмжийн хий ялгаруулдаггүй бүтээгдэхүүн, үйлдвэрлэлд оруулах хөрөнгө оруулалт буюу ногоон санхүүжилтийг нэмэгдүүлэх, ялангуяа сэргээгдэх эрчим хүчний салбарт томоохон шинэчлэл хийх шаардлагатай гэж үзэж байна.

Судалгааг дэлгэрэнгүй унших бол ЭНД дарна уу.