Нийгэмд мэргэжилтнүүдийн дуу хоолойг хүргэх зорилготой Lemon Press Opinions-н ээлжит дугаарт тавтай морил. Энэ удаа бид Кембрижийн Их Сургуулийн Нийтийн бодлогын магистрант Г.Энэрзаяагийн “Төрийн өмчийн Их хувьчлал” нийтлэлийг хүргэж байна. Тухлан сууж уншина уу!

Засгийн газар стратегийн 18 "сор" компанийг хувьчлахаар зэхэж байна. Гэвч зах зээлийн өнөөгийн багтаамж энэ их нийлүүлэлтийг шингээх чадваргүй бөгөөд ашгийг нь цөөнхөд, алдагдлыг нь олон нийтэд үлдээх бодит аюул нүүрлээд байна.

2026 оны 3 сарын 18. Улаанбаатар хотын хаврын хавсаргатай өдөр иргэн Б.Болд автобус хүлээх зуураа ухаалаг утсаа ширтэнэ. Төрийн ордонд эрчимжиж буй "Шинэ итгэл-Эрс шинэтгэл" бодлого түүнд хийсвэр сонсогдох ч, яг одоо яригдаж буй сэдэв бол Монгол Улсын эдийн засгийн хувь заяаг шийдэх түүхэн "мэс засал" юм.

ЗГ эдийн засгийн үр ашгийг нэмэгдүүлэхээр стратегийн 18 компанийг биржээр олон нийтэд санал болгохоор шийджээ. Төрийн сектор үндэсний нийт хөрөнгийн 75% шахууг дангаараа эзэмшдэг хэр нь эдийн засагт дөнгөж 32%-ийн өгөөж өгч байгаа нь энэ шийдвэрийн гол үндэслэл болов. Гэвч энэ төлөвлөгөөний цаана 1996-2007 оны "Их хувьчлал"-ын алдаа дахин давтагдах, бүр илүү ноцтой үр дагаварт хүргэх эрсдэл нуугдаж буйг хараат бус шинжээчид сануулж байна.

Жишээ нь, өнгөрсөн онд Эрдэнэс Монгол нэгдлийн 17 компаниас 10 нь буюу талаас илүү хувь нь нийт ₮78.9 тэрбумын алдагдалтай ажилласан байхад эдгээр компаниудыг нэгтгэж IPO хийлгэхээр төлөвлөөд буй. 

Зах зээлийн гажуудал ба түүхийн сургамж

ЗГ-ын төлөвлөгөөний гол алдаа нь зах зээлийн бодит чадамжийг хэт үнэлсэнд оршино. Өнгөрсөн 3 сарын 15-нд МХБ танилцуулгадаа 2028 он гэхэд хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээгээ 2.4 дахин өсгөж ₮32.8 их наядад хүргэх амбицтай төлөвлөгөөгөө танилцуулсан. Хэдийгээр энэ нь өөдрөг төсөөлөл боловч, өнөөгийн байдлаар МХБ-ийн нийт үнэлгээ дөнгөж ₮13.8 их наяд байхад хувьчлахаар зэхэж буй 18 компанийн үнэлгээ үүнээс хэд дахин давна. Жижиг саванд хэт их ус хийхтэй адил энэ тэнцвэргүй байдал нь шууд утгаараа “ liquidity crunch” буюу хөрвөх чадварын хомсдол үүсгэх нь гарцаагүй.

Нийлүүлэлтийн шок үүсэхэд дотоодын сул мөнгө дутагдаж, хувьцааны үнэ шалдаа буун үндэсний баялаг үнэгүйднэ. Энэ үед жирийн иргэд бус, харин 1996-2007 оны далд хувьчлал, лицензийн наймаанаас хөлжсөн цөөн хэдэн бүлэглэл л бэлэн мөнгөөр энэ хямдралыг түүж авах болно.

Баялгийн тэгш бус байдлын жинхэнэ суурь нь 1991 оны тасалбараар биш, харин 1996-2007 оны бэлэн мөнгөний хувьчлалаар тавигдсан.

Түүхээ сөхвөл, баялгийн тэгш бус байдлын жинхэнэ суурь нь 1991 оны тасалбараар биш, харин 1996-2007 оны "Их хувьчлал"-ын үеийн бэлэн мөнгөний арилжаагаар тавигдсан юм. Тухайн үед мэдээлэлд ойр хэсэг бүлэг л хожсон түүхтэй. Өнөөдрийн IPO нь зах зээлийн гүехэн багтаамжаас шалтгаалан дахиад л бэлэн мөнгөтэй нь хождог хувилбар болох эрсдэлтэй. Ингэснээр ашигтай компаниудын өгөөжийг цөөнх хүртэж, асуудалтай салбаруудын өр алдагдлыг татвар төлөгчид үүрдэг тогтолцоо бэхжих аюул нүүрлээд байна.

Ашгийг хувьчилж, алдагдлыг нийгэмчлэх нь эдийн засгийн хамгийн шударга бус хуваарилалт юм.

Гарц ба шийдэл: Зөв хувьчлалын 4 тулгуур

Бид эдийн засгийн энэхүү урхинд орохгүйн тулд дараах дөрвөн бодлогын арга хэмжээг яг одоо хуульчлах шаардлагатай. Эдгээр нь зүгээр нэг санал бус, харин эдийн засгийн аюулгүй байдлын дархлаа юм.

1. Жижиг хувьцаа эзэмшигчдийн "аврах хантааз"-ыг бөхлөх

2023 оноос хойш Мон Бийф, Богд Банк зэрэг 5 ХК биржийн бүртгэлээс өөрийн хүсэлтээр албан ёсоор гарсан явдал нь жижиг хөрөнгө оруулагчид хэрхэн хохирч үлддэгийг тод харууллаа. Компани хувийн өмчид шилжихэд жижиг хувьцаа эзэмшигчид бодит үнээс доогуур үнэлгээгээр шахагдан гарч, алдагдал хүлээгээд байна.

Энэ нь хуулийн хамгаалалт сул байгааг илчиллээ. Иймд Компанийн тухай хуульд яаралтай өөрчлөлт оруулж, бүртгэлээс хасагдах үеийн үнийг сүүлийн 12 сарын дундаж ханш эсвэл цэвэр хөрөнгийн үнэлгээний (NAV) аль өндрөөр нь автоматаар тогтоодог болгох хэрэгтэй. Зохицуулалт нь хохирол учирсны дараа биш, харин хохирохоос өмнө хамгаалдаг байх ёстой.

2. "Зомби" компаниудад зориулсан "Тройханд" загвар

ЗГ зөвхөн ашигтай компаниудаа зарж, алдагдалтайг нь татвар төлөгчдийн нуруун дээр үлдээх ёсгүй. 2014 оны Европын Сэргээн Босголт Хөгжлийн Банк (ЕСБХБ)-ын үнэлгээгээр Монголын компанийн засаглал, бүтцийн өөрчлөлтийн оноо дөнгөж 2.0 байсан нь шүүхийн дампуурлын процесс хэт удаан, үр ашиггүй байгааг илтгэнэ.

Төрд үлдэж буй алдагдалтай, ирээдүйгүй компаниудыг шийдвэрлэхийн тулд Зүүн Германы “Тройханд" агентлагийн загварыг ашиглах хэрэгтэй. Энэ нь улс төрөөс хараат бус, 3-5 жилийн хугацаатай байгуулагдах түр агентлаг бөгөөд үүрэг нь төлбөрийн чадваргүй компаниудыг улс төрийн шахалтаар хиймлээр амьдруулах бус, харин хөрөнгийг нь дуудлага худалдаагаар зарж, газрыг нь эргэлтэд оруулан, эдийн засгийн бүтцийг цэвэрлэхэд оршино. Ашигтайг нь зараад зогсохгүй, ашиггүйгээ цэгцлэх нь жинхэнэ реформ юм.

Тройханд (Treuhandanstalt) загвар гэж юу вэ?

1990 онд Зүүн Германы 8,500 орчим төрийн өмчит үйлдвэрийг шинэчлэхээр байгуулагдсан бие даасан агентлаг. Тус байгууллага нь ирээдүйгүй үйлдвэрүүдийг шууд дампууруулж, боломжтойг нь бүтцийн өөрчлөлтөд оруулан цэвэрлэсний дараа хувьчилдаг байв. Энэхүү хатуу бодлого нь шилжилтийн үеийн эдийн засгийн цус алдалтыг богино хугацаанд зогсоосон дэлхийн жишиг туршлагад тооцогддог.

3. Бүх нийтийн оролцоо: Үндэсний багцын стратеги

Жирийн иргэн Б.Болд Төрийн банк ашигтай юу, эсвэл Дулааны IV цахилгаан станц ирээдүйтэй юу гэдгийг ялгаж, шинжилж чадахгүй. Харин мэргэжлийн тоглогчид үүнийг мэднэ. Хэрэв компаниудыг тус тусад нь зарвал мэдээлэлд ойр хүмүүс өрмийг нь хамж, иргэд хусамтай үлдэх эрсдэлтэй.

Үүнээс сэргийлэхийн тулд компаниудыг тус тусад нь биш, "Үндэсний хөрөнгө оруулалтын холдинг” эсвэл "Хаалттай хөрөнгө оруулалтын сан" (ETF хэлбэрээр) багцалж хувьчлах нь зүйтэй. Ингэснээр иргэд зөвхөн ганц компанийн эрсдэлийг үүрэх биш, Монголын эдийн засагт бүхэлд нь хөрөнгө оруулах (betting on the whole economy) боломж бүрдэнэ. Энэ нь эрсдэлийг тарааж, баялгийн хүртээмжийг нэмэгдүүлэх хамгийн шалгарсан арга юм.

4. Технологи ба хязгаарлалт: Олигархуудаас сэргийлэх ухаалаг шийдэл

Хэрэв ЗГ дээрх багцлах зөвлөмжийг үл хайхран томоохон компаниудыг шууд биржээр IPO хийхээр шийдсэн бол, бид XXI зууны технологийг ашиглан хувьчлалыг хянах ёстой. Оросын туршлагаас харахад хувьчлал нь “rent-seeking” буюу баялаг завших боломж болж хувирдаг. Үүнийг урьдчилан сэргийлэхийн тулд 2 давхар хамгаалалт хэрэгтэй. Үүнд:

• 1️⃣ Түр хугацааны эзэмшлийн хязгаар: IPO хийснээс хойших эхний 5 жилийн хугацаанд нэг хувь хүн эсвэл хуулийн этгээд (түүний хамаарал бүхий этгээдүүдийн хамт) тухайн компанийн нийт хувьцааны тодорхой хувиас (жишээ нь 3%-5%) хэтрэхийг хатуу хориглох хэрэгтэй. Энэ нь зах зээл дээрх үнэ тогтворжих, жижиг хөрөнгө оруулагчид байр сууриа эзлэх хугацааг олгож, нэг шөнийн дотор хяналтын багцыг гартаа оруулахаас сэргийлнэ.
• 2️⃣ Блокчэйн ба эцсийн өмчлөгчийн ил тод байдал: Олигархууд ихэвчлэн оффшор бүс дэх халхавч компаниудаар дамжуулан хувьцаа эзэмшдэг. Үүнийг илрүүлэхийн тулд Монголын Хөрөнгийн Бирж арилжааны системдээ блокчэйн технологи болон ухаалаг гэрээг нэвтрүүлэх цаг болсон. Ухаалаг гэрээ нь худалдан авагчийн эцсийн өмчлөгч тодорхойгүй, эсвэл сэжигтэй гүйлгээ хийгдсэн тохиолдолд арилжааг автоматаар цуцлах алгоритмтай байх ёстой. Бид хэн худалдаж авч байгааг цаг тухайд нь, ил тодоор хянаж чадвал энэ удаагийн хувьчлал өмнөх шигээ харанхуй өрөөнд биш, шилэн хоргонд явагдах боломжтой.

IPO гэсэн шошгын цаана… 

2026 он бол Монголын эдийн засгийн түүхэн дэх эргэлтийн цэг байх болно. Бид "Шинэ итгэл"-ийг жинхэнэ утгаар нь бий болгож, иргэн бүрдээ өгөөжтэй зах зээлийн эдийн засгийг цогцлоох уу, эсвэл хуучин олигархи тогтолцоогоо IPO гэсэн гоё шошготойгоор дахин баталгаажуулж, алдагдлаа ард түмний нуруун дээр үлдээх үү?

Хариулт нь дээрх дөрвөн шийдлийг хэрэгжүүлэх улс төрийн зоригоос хамаарна. Төрийн өмчийн шинэчлэлийг хийхдээ түүний цаана нуугдаж буй эрсдэлийг тооцохгүй бол энэ нь Монголын эдийн засгийг сэргээх бус, харин удаан хугацааны гүн хямралд оруулах урхи болж хувирах вий.

Эцсийн дүгнэлт: Бодлогын гол санаа 

ЗГ-ын эхлүүлж буй "Их хувьчлал" нь эдийн засгийн үр ашгийг нэмэгдүүлэх зөв алхам боловч, хэрэгжүүлэх арга барил нь 1990, 2000-аад оны алдааг давтах ноцтой эрсдэл дагуулж байна. Бид дараах 3 зүйлийг анхаарахгүй бол энэ нь реформ биш, харин баялгийг цөөнхөд төвлөрүүлэх хэрэгсэл болж хувирна:

1. Зах зээлийн багтаамжийг тооцох: МХБ-ийн ₮13.8 их наядын багтаамж нь олон арван их наядын үнэлгээтэй 18 компанийг зэрэг шингээж чадахгүй. Энэ нь хувьцааны үнийг унагаж, бэлэн мөнгөтэй цөөнхөд давуу тал олгоно.
2. Хуулийн хамгаалалтыг бүрдүүлэх: Компанийн тухай хуульд буцаан худалдаж авах доод үнийг хуульчлахгүйгээр IPO хийж болохгүй.
3. Технологи ба бүтэц: Компаниудыг тус тусад нь зарж сорчлох боломжийг хаахын тулд "Үндэсний багц" (ETF) хэлбэрээр хувьчилж, эцсийн өмчлөгчийг хянахын тулд блокчэйн технологийг нэвтрүүлэх шаардлагатай.

Товчхондоо: Бид ашгийг хувьчилж, алдагдлыг нийгэмчлэх замаар биш, харин иргэн бүрдээ хүртээмжтэй, хяналттай, ил тод замаар төрийн өмчийг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах ёстой.

Зочны өмнөх нийтлэлийг унших бол ЭНД дарна уу.