Хөрөнгө оруулалтын тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төслийг хэлэлцэж буй энэ үед уг хуулийг өргөн бариад буй Эдийн засаг, хөгжлийн сайд Ч.Хүрэлбаатартай ярилцлаа. 

Хөрөнгө оруулалтын тухай хуульд өмнө нь 10 удаа өөрчлөлт оруулж байсан. Энэ удаагийн шинэчилсэн найруулгын онцлог нь юу вэ? 

Монголд 1990-2023 оны байдлаар нийт $41.7 тэрбумын гадаадын хөрөнгө оруулалт орж ирснээс 73% нь уул уурхай, 11% нь худалдаа, үйлчилгээний салбарт, бусад салбарт 16% байгаа нь гадаадын хөрөнгө оруулалт төрөлжөөгүй, зөвхөн уул уурхайн салбарт ихээр төвлөрч ирснийг харуулж байгаа биз. Мөн өнгөрсөн хугацааны манай хууль эрх зүйн орчин, бодлогын тогтворгүй байдал, шүүхээр хэрэг шийдвэрлэхэд их хэмжээний хугацаа алддаг зэргээс гадаадын хөрөнгө оруулалт 2012 оноос хойш тасралтгүй буурах хандлагатай явсан.

Эдийн засгаа төрөлжүүлэх нь улс орны хөгжилд нэн чухал бөгөөд тогтвортой байдал болон өсөлтийг бий болгож, гадаад хүчин зүйлсээс өртөмтгий байдлыг бууруулдаг. Манай улсын хувьд сэргээгдэх эрчим хүч, хөдөө аж ахуйн түүхий эдийн нөөц ихтэй бөгөөд эдгээр салбар болон дэд бүтэц, аялал жуулчлал, чөлөөт бүс зэрэг салбаруудад хөрөнгө оруулалт хийх бүрэн боломж бий. Эдгээр салбаруудад хийх хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх замаар эдийн засгийг төрөлжүүлнэ.

Энэ хөрөнгө оруулалтыг төр биш хувийн хэвшил, дотоод, гадаадын хөрөнгө оруулагчид хийж, олон улсад өрсөлдөх чадвартай бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ, төслүүдийг хөгжүүлж, хүчтэй хувийн хэвшил эдийн засгийн хөдөлгөх хүч байх ёстой. Тэгвэл олон улсад өрсөлдөх хэмжээний чадварыг бий болгоход шаардлагатай мэдлэг, шинжлэх ухааны сүүлийн үеийн нээлт, үр ашигтай үйлдвэрлэл, үйлчилгээний арга, техник технологийн дэвшлийг, бүр менежментийн арга барилыг хүртэл гадаадын хөрөнгө оруулалтаар харьцангуй богино хугацаанд бүрдүүлэх боломжтой. Гаднын хөрөнгө оруулалтгүйгээр энэ бүхнийг өөрсдөө хийнэ гэвэл маш урт удаан хугацаа зарцуулна, дэлхийн хөгжлийн хурд, ширүүн өрсөлдөөнийг давж гарах боломжгүй юм.

Ийм учраас төр тогтвортой, шударга, тааламжтай хууль эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх ёстой. Бид Хөрөнгө оруулалтын тухай хуулийг шинэчилнэ гээд 5 жил ярилаа. Одоо шинэчлэхгүй бол гадаадын хөрөнгө оруулагчидтай уулзахаас ичмээр, эдийн засгийн форум хийх ч хэрэггүй. Миний хувьд Монголд гадаадын банкнууд, зочид буудлууд, их дээд сургуулиуд гэх мэт гадаадын хөрөнгө оруулалт орж ирээсэй гэж хүсдэг.

Тус хуулийн төслийг найруулахад олон нийтээс санал авч, хэлэлцүүлгүүдийг хийсэн. Нийтдээ 700 орчим санал ирсэн бөгөөд 20% нь хуульд хамааралгүй байсан бөгөөд 60%-ийг нь бид хуулийн төсөлд тусган ийнхүү УИХ-д хэлэлцүүлэхээр оруулж ирсэн байгаа. Энэ удаагийн шинэчилсэн найруулгын гол онцлогуудыг ярилцлагын явцад тайлбарлаад явъя.

Гадаадын ХО буурсаар байгаа нь үнэн. Тэгвэл гадаадын хөрөнгө оруулагчдад бодит байдал дээр тулгарч буй ямар асуудлуудыг энэхүү хууль яаж шийдэж байна вэ? 

Төр болон хөрөнгө оруулагч хоёрын дунд төрөл бүрийн маргаан үүсдэг. Одоогийн хуулиар маргааныг зохицуулахын тулд Монголын шүүхийн байгууллагад ханддаг. Гэвч шүүх гадаадын хөрөнгө оруулагчтай холбоотой маргааныг шийдвэрлэхдээ хамгийн ихдээ 16.2 жил, дунджаар 6 жилийг зарцуулж байна гэсэн судалгаа гарсан. Ингээд үзэхээр ямар хөрөнгө оруулагч дунджаар 6 жилийг маргаанд зарцуулах магадлалтай улсад хөрөнгө оруулахыг хүсэх вэ? Тэгэхээр, ХО-гчийн эрх ашгийг хамгаалах зорилгоор төр-хөрөнгө оруулагч нарын хооронд үүссэн хөрөнгө оруулалттай холбоотой маргааныг арбитрын журмаар шийдвэрлүүлэх боломжийг бий болгосон. Энэ нь гэхдээ бүх маргааныг арбитраар шийдвэрлэнэ гэсэн үг биш бөгөөд шүүхийн онцгой харьяаллын маргаан, тухайлбал татвар, газар зэрэгтэй холбоотой асуудлууд шүүхийн журмаараа шийдвэрлэхээр тусгасан байгаа.

Өнгөрсөн хугацаанд бид хөрөнгө оруулагчдын санал, гомдлыг сонсож шийдвэрлэдэггүй байсан нь хөрөнгө оруулалтыг алдах, үүссэн маргаан даамжран арбитр руу шилжих зэрэг сөрөг үр дагавартай байсан. Үүнийг шийдэх зорилгоор хөрөнгө оруулагчийн эрх, ашгийг хамгаалах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулах, санал гомдлыг хүлээн авч шийдвэрлэж байх үүрэгтэй “Хөрөнгө оруулагчийн эрх ашгийг хамгаалах зөвлөл” байхаар тусгасан. Уг зөвлөл нь хөрөнгө оруулагчийн асуудлыг сонсох, хэлэлцээр хийх буюу төрийн байгууллагын хууль бус үйлдэл, эс үйлдэхүйд хөндлөнгийн хяналт тавих, улмаар шаардлагатай тохиолдолд маргаан үүсэхээс урьдчилан сэргийлж, Засгийн газрын түвшинд асуудлыг танилцуулдаг, шийдвэрлүүлдэг байх юм.

Дээрээс нь төрөөс орж ирж байгаа олон дахин давхардсан шалгалтуудын асуудлууд бий. Тэрхүү хязгаарлалтуудыг багасгаж, төрийн байгууллагуудад хөрөнгө оруулалтыг дэмжих үүргийг шинээр оруулж өгч байгаа.

Бусад орнуудын жишгээр аливаа мөнгөн шаардлага тавихгүйгээр зөвхөн хөрөнгө оруулалт нь тухайн улсдаа бодит хөрөнгө оруулалт болж, үр өгөөж өгч байна уу гэдэг асуудалд анхаарал хандуулдаг.

Манай улсын зах зээл өөрөө 3.5 сая хүн амын тоогоор хязгаарлагдаг, зах зээлийн хөгжлийн хурд удаан байна. Нээлттэй бодлого явуулж байж зах зээлийн тэлэх шаардлагатай байна.

Тус хуульд мөн Монголд ажиллах гадаад ажилтныг ажлын байрны төлбөрөөс хөнгөлөх, чөлөөлнө хэмээн тусгасан. Энэ нь юу гэсэн үг вэ? 

Хөрөнгө оруулалтын хуультай холбоотой хийсэн хэлэлцүүлгүүдийн үеэр хувийн хэвшлийнхний дийлэнх нь чадварлаг боловсон хүчний дутагдалд орж байгааг хэлсэн. Энэ асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд хувийн хэвшлийн байгууллагууд гаднаас шаардлагатай мэдлэг, туршлага, дадлага бүхий ажилтнуудыг авч ирж ажиллуулдаг, үүний төлбөрийг “ажлын байрны төлбөр” хэмээн хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 2 дахин нэмэгдүүлсэн дүнгээр, ажиллуулсан хүний тоогоороо төлдөг. Хөдөлмөрийн зах зээлийн тэнцвэр нь алдагдсан, чадварлаг ажиллах хүчний хомсдолоос шалтгаалсан бэрхшээл дээр нэмээд “ажлын байрны төлбөр” төлөх нь хувийн хэвшилд томоохон дарамт болдог. Харин энэхүү хуулиар хөрөнгө оруулагч гадаадаас ажилтан авчирч ажиллуулбал тухайн төлбөрийг төлөхгүй байх эрхийг олгож байгаа юм. 

Бизнесийн төлөөллүүд энэхүү хуульд аливаа татварын хөнгөлөлт чөлөөлөлтийг хасаж тусгасан талаар гайхаж байх шиг байна. Яагаад татварын хөнгөлөлтүүдийг хуулиас хассан бэ?

Өмнө нь би Сангийн сайд байсан. Татварын бодлогын асуудлыг хариуцаж явдаг Сангийн яам нь аливаа татвартай холбоотой асуудал үүсэхэд хөрөнгө оруулалтын тухай хууль, гэх мэт бусад хуулийг биш татварын хуулиа л баримталдаг. Тэгэхээр татварын тухай хуульд байхгүй бол татварын байцаагчид хөрөнгө оруулалтын тухай хуульд тусгасан хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийг авч үзэхгүй гэсэн үг. Энэ нь бодит байдал дээр маш их төөрөгдөл үүсгэдэг. 

Хөрөнгө оруулагчид хөрөнгө оруулалтын тухай хуулиа баримтлаад хөрөнгө оруулаад ороод ирэхэд бид өөдөөс нь өөр татвар нэхээд суудаг байсан. Тэгэхээр хуулиуд давхцаад өөр өөрөөр тайлбарлаад байгаа тул хөрөнгө оруулалтын тухай хуульд татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн талаар дурдахгүй харин үүнийг татварын тухай хуулиараа зохицуулаад явах нь зөв гэж үзсэн. 

Тогтворжуулах гэрээ нь нэг талаасаа татварын хүрээнд орж ирсэн цорын ганц урамшуулал гэж ойлгогдож байгаа.

Тийм. Мөн тогтворжуулалтын гэрчилгээг олгохтой холбоотой хэн нэгний үзэмжээр, субьектив байдлаар шийдвэр гаргах, хууль бус үйлдэл, эс үйлдэл гарах тохиолдлууд гарах эрсдэлтэй байгаа. Улмаар хөрөнгө оруулалт татахад сөргөөр нөлөөлөх тул тогтворжуулалтын гэрчилгээг цахимаар мэдүүлэх, олгох асуудлыг хуулийн шинэчилсэн найруулгад тусгасан.

“Төрийн байгууллага, албан хаагчийн хууль бус үйлдэл, эс үйлдэхүйн улмаас хөрөнгө оруулагчийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь зөрчигдсөн бол түүний эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хамгаалж, учирсан хохирлыг хуульд заасны дагуу барагдуулах.” гэж хуульд тусгажээ. Хуульд заасны дагуу барагдуулах гэдэг нь ямар зүйл заалтаар барагдуулахаар байгаа вэ? Төрийн албан хаагчийн гаргасан алдаа тул төр хариуцах уу?

Үгүй. Төрийн албан хаагч ажлаа хийж байхдаа ямарваа нэгэн асуудал үүсгэн хохирол учруулбал өөрөөр нь төлүүлнэ гэж заасан. Төрийн албан хаагч буюу төрийн томоохон байгууллагын шийдвэр гаргагч эсвэл ажилтан ямар нэгэн байдлаар хууль бусаар ААН-ийг хохироосон бол захиргааны ерөнхий хуулийн дагуу хариуцлага хүлээнэ. Өөрөөр хэлбэл төрийн үйлчилгээ үзүүлж буй, шийдвэр гаргахад оролцож байгаа албан хаагчид илүү хариуцлагатай, хуулийн хэрэгжилтийг чанд мөрдүүлж ажилладаг болно гэсэн үг.

Одоо хэрэгжиж буй хуульд заасан гадаадын төрийн өмчит хуулийн этгээд нь уул уурхай, банк санхүү, хэвлэл мэдээлэл, харилцаа холбооны чиглэлийн байгууллагын 33%-иас дээш хувийг эзэмшихийн тулд зөвшөөрөл авах ёстой байгаа. Энэхүү заалт нэмэлт өөрчлөлтөд багтаагүй байна. Энэхүү асуудлыг хэрхэн зохицуулах вэ?

Энэ нь тухайн салбарын хуулиудаараа зохицуулагдаад явна. Банк, санхүү нь банкны тухай хуулиараа, хэвлэл мэдээлэл нь өргөн нэвтрүүлгийн тухай хуулиараа, уул уурхай нь ашигт малтмалын тухай хуулиараа гээд өөр өөрсдийн харилцааг зохицуулах ёстой хууль байгаа тул зохицуулалтыг давхардуулахгүйн тулд хассан. Өөр хуулиуд дээр заасан харилцааг энэ хуулиар давхар хязгаарлаж давхардал үүсгэх хэрэггүй. Өөр хуулиудаар нарийвчлан зохицуулсан асуудал давхар туссан байснаас 10 гаруй өөрчлөлтүүд орж байсан гэсэн үг.

Салбарын тухай дурдахад, энэхүү хуульд аливаа нэгэн салбарыг тухайлан дэмжсэн заалт байхгүй болж байна гэж ойлгосон.

Байхгүй. Ингэснээр хөрөнгө оруулалтын тухай хуулийг илүү ойлгомжтой болгож, өөр салбаруудын тухай асуудлыг энэхүү хуулиар зохицуулах шаардлагагүй болгож байгаа юм.

Одоо олон нийтийн дунд яригдаж байгаа гадаадын хөрөнгө оруулагчдад Монголын газрыг эзэмшүүлж, ашиглуулах зохицуулалттай холбоотой өөрчлөлтийн талаар тодруулмаар байна. Ийнхүү хуулийг өөрчилсөн шалтгаан нь юу байв?

1993 онд “Гадаадын хөрөнгө оруулалтын тухай хууль” хэмээн анх батлагдахдаа гадаадын хөрөнгө оруулагчдад газрыг 60 хүртэлх жилээр ашиглуулах, тэгээд хугацаа дууссаны дараа 40 жилээр 1 удаа сунгах гэж батлагдсан байдаг. 2013 онд өөрчлөн батлагдсан “Хөрөнгө оруулалтын тухай хууль”-д газрыг 60 хүртэлх жилээр эзэмшүүлэх, ашиглуулах, 40 жилээр 1 удаа сунгах гэж баталсан байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл “эзэмшүүлэх” гэсэн эрх нэмэлтээр орж ирсэн. Одоогийн хуульд байгаа энэхүү “эзэмшүүлэх” гэсэн заалт нь Үндсэн хуультай зөрчилдөж байна гэж үзээд шинэ хуулийн төсөлд хассан. Хүмүүсийн яриад байгаа шиг өөр ямар нэгэн газартай холбоотой өөрчлөлт ороогүй л дээ. 

Тэгэхээр гадаадын хөрөнгө оруулагч энэхүү хуулийн хүрээнд газар ашиглахын тулд “Газрын тухай хууль”-д заасны дагуу холбогдох баримт, бичгээ бүрдүүлээд тухайн хуулийн дагуу л зохицуулаад явна гэсэн үг биз дээ?

Тийм. Хөрөнгө оруулалтын хууль дээр бол ерөнхий эрхийг нь зааж өгсөн. Мэдээж нарийвчилсан газар олгохтой холбоотой асуудал нь Газрын тухай хуулиараа зохицуулагдана.

Мөн Газрын тухай хуульд “Гадаадын хөрөнгө оруулалттай аж ахуйн нэгжид энэ хуулийн дагуу газрыг тусгай зориулалт, хугацаа, болзолтойгоор ашиглуулах бөгөөд уг хугацааг Засгийн газар тогтооно.” гэж заасан байхад энэхүү хуулиар 60 хүртэлх жилээр ашиглуулах, тэгээд хугацаа дууссаны дараа 40 жилээр 1 удаа сунгах гэж орж ирсэн байгаа юм. Тэгэхээр энэ 2 хууль хоорондоо зөрчилдөж байна. Үүнийг яаж зохицуулсан бэ?

Газрын тухай хууль дээр цогцоор нь сайн судалж өөрчлөлт оруулъя гэж Засгийн газар шийдвэрлэсэн. Гэхдээ тухайн хуульд өөрчлөлт орохыг хүлээсээр хугацаа алдаж болохгүй. Эдийн засгийн форум зохион байгуулаад, хөрөнгө оруулалтын орчныг сайжруулна гээд байгаа боловч одоо хөрөнгө оруулалтын тухай хуулийг хэлэлцэхгүй, батлахгүй өнгөрөөх гээд байна. Гадаадаас хөрөнгө оруулъя гээд ирэхэд нь эрх зүйн орчин нь шинэчлэгдэж, өөрчлөгдөөгүй байж болохгүй. Одоогийн ийм Хөрөнгө оруулалтын хууль эрх зүйн орчинд шинэ хөрөнгө оруулагч орж ирэхэд хэцүү. 

Одоо хэрэгжиж буй 2013 оны хууль нь бусад хуультайгаа маш их давхацдаг. Давхацсаны үр дүнд хэрэгжилт нь маш сул байсан тул давхцалыг багасгаж, ойлгомжтой болгож байгаа юм байна гэж ойлгож болох уу?

Давхцалыг багасгахаас гадна аливаа маргаан гарах, үүсэхээс өмнө хурдан шуурхай шийдвэрлэх, үүссэн маргааныг хөндлөнгийн арбитраар шийдвэрлүүлэх боломжийг олгож байгаа. Маргааны хувьд 2018-2023 онд нийтдээ 69 гомдол ирсэн. Үүнээс 15 гомдлыг шийдвэрлээд байна, одоо ч ирсээр байгаа. Тийм ч учраас гадаадын хөрөнгө оруулагчдын хөрөнгө оруулах эрхийг хамгаалах, дэмжих, сурталчлах хүрээнд агентлаг байгуулагдаад одоо хуулиа батлагдахыг хүлээж байгаа. 

Тус агентлагийг хуульд тусгасан уу?

Маш тодорхой тусгаж өгсөн байгаа. Хуулийн 11-р зүйл нь дангаараа агентлагийн үйл ажиллагааг дурдсан. Үйл ажиллагааны хүрээнд хөрөнгө оруулагчдад хөрөнгө оруулалтын талаарх эрх зүйн орчин, мэдээллийг сурталчлах, эрхээ хамгаалуулахад дэмжлэг үзүүлэх, гадаадын хөрөнгө оруулалттай статистик тоо баримтыг тогтмол танилцуулах зэргээр үүргийг нь тусгасан.

Дүгнэхэд, энэхүү хөрөнгө оруулалтын тухай хууль нь хөрөнгө оруулах харилцааг ерөнхий хүрээнд зохицуулж, бусад асуудлыг холбогдох салбарын хуулийн хүрээнд зохицуулах боломжийг олгож байна гэж ойлголоо. 

Хуулийн заалтыг салгаж байгаа нь хамгийн том шинэчлэл. Мөн төрийн байгууллагуудын эрх үүргийг маш тодорхой болгож байгаа. Засгийн газар ямар эрх, үүрэгтэй байх вэ, орон нутгийн удирдлагууд ямар эрх, үүрэгтэй байх вэ мөн дипломат төлөөлөгчийн газрууд ямар эрх, үүрэгтэй байхыг энэ хуульд тодорхой зааж өгсөн. 

Ер нь бол эдийн засгийн өсөлтийг бий болгоход хөрөнгө оруулалт хамгийн чухал хүчин зүйл. Нөгөө талаасаа эдийн засгийг хөдөлгөдөг хөдөлгүүр нь хувийн хэвшил, тэр дундаа хөрөнгө оруулалт байгаа боловч хуулиар тал талаас нь хязгаарлалт тавьж, хөгжилд саад учруулж байна. Үүнийгээ бид багасгах хэрэгтэй. Иймэрхүү хэрэгждэггүй саад бэрхшээлийг бий болгох хэрэггүй. Асуудал, маргаан бий болоход ажиллаж тухайн асуудлыг шийддэг механизмыг бий болгох нь бидний зорилго.

Ярилцсанд баярлалаа.