ХЗЗ-ийн шилдгүүдийг шалгаруулах Grand Bull Awards-г угтан мэргэжлийн болоод зохицуулагч байгууллагын төлөөлөлтэй хийж буй цуврал ярилцлагын маань энэ удаагийн дугаарт СЗХ-ны Дэд дарга Т.Цэрэнбадрал оролцлоо.

Сүүлийн 5 жилийн хугацаанд Монголын ХЗЗ болоод санхүүгийн салбарт өрнөсөн гол өөрчлөлт, ололт амжилт нь юу байв?  

Нийт дүнгээр нь үзвэл 2020 оноос хойш 40 шинэ бүтээгдэхүүн ХЗЗ дээр гарч ₮1.6 их наядын санхүүжилтийг бодит секторт үйл ажиллагаа явуулж байгаа манай ААН-үүд нээлттэй ЗЗ-ээс татсан байна. Мөн бид биржийн бус зах зээл /OTC/-ийн эрх зүйн орчныг бүрдүүлсний дагуу 2021 оны 9-р сараас биржийн бус захын үйл ажиллагаа эхэлсэн бөгөөд өнөөдрийн байдлаар 87 компани ₮1.7 их наядын санхүүжилт татсан. Ингээд нийт дүнгээрээ ₮3.3 их наядын санхүүжилтийг ААН-үүд ХЗЗ-ээс татсан, ЗЗ-ийн үнэлгээ ₮3-₮10 их наяд болж 3 дахин өссөн зэргээс ХЗЗ хэрхэн өөрчлөгдөж байгаа болон улсын ЭЗ-т гүйцэтгэх үүрэг нь яаж өсөж байгаа нь тодорхой байна.

Үүний зэрэгцээ,

• Үнэт цаасны дараа төлбөрт тооцооны T+2 горим, 
• Төлбөрийн эсрэг нийлүүлэлт DVP зарчим, 
• Мөнгөн хөрөнгийн болон үнэт цаасны номинал дансны үйлчилгээ, 
• ОУ-ын ХЗЗ-ийн интеграцид нэгдэх, 
• Гадаадын хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй компаниудыг дотоодын биржид давхар бүртгэх,
• Дотоодын болон гадаадын биржүүдийн хооронд үнэт цаасаа чөлөөтэй хөрвүүлэн арилжаалах зохицуулалтын эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх зэрэг ажлыг хэрэгжүүлсэн.

Зохицуулагч байгууллагын хувьд ХЗЗ-ийн дээрх ололт амжилт, сэргэлтэд нөлөөлөхүйцээр хэрэгжүүлсэн гол ажлыг та юу гэж харж байна вэ?

УИХ-аас баталсан “Алсын хараа-2050” Монгол улсын урт хугацааны хөгжлийн бодлогод “Ухаалаг санхүүгийн зах зээл”-ийг хөгжүүлэх зорилтыг тусгаж, улмаар “Олон улсын санхүүгийн зах зээлтэй холбогдсон олон тулгуурт, хүртээмжтэй санхүүгийн тогтолцоог  хөгжүүлнэ” гэж салбарын хөгжлийн чиг хандлагыг тодорхойлсон.

Энэ хүрээнд СЗХ-ноос,

• ХЗЗ дээрх шинэ бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг нэмэгдүүлэх, 
• ХЗЗ-ийн арилжаанд оролцох явцыг хөнгөвчлөх, зардлыг бууруулах, 
• ЗЗ-ийг либералчилж нээлттэй болгох зэрэг чиглэлээр бодлогын олон арга хэмжээг авч хэрэгжүүлж байна. 

Ингэснээр бодит секторт үйл ажиллагаа явуулж байгаа ААН-үүд ХЗЗ-эс урт хугацааны санхүүжилт татах боломж нэмэгдэх, зардал буурах цаашлаад ХЗЗ-ийн оролцоо, нөлөө эдийн засагт нэмэгдэнэ гэж харж байна. ОУ-д банк болон банкнаас бусад санхүүгийн салбарын харьцаа дунджаар 60:40 байдаг. Өөрөөр хэлбэл банкны салбар нь 60%, ХЗЗ болон даатгалын салбар нь 40% эзэлдэг. Дээр дурдсан чиглэлүүдээр СЗХ-ны зүгээс хийсэн ажлууд болон гарсан үр дүнгүүдийн талаар тодруулбал, ХЗЗ-ийн шинэ бүтээгдэхүүн үйлчилгээг бий болгох тухайд анхны гэсэн тодотголтой олон шинэ бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ зах зээлд бий болсон байна. 

Тухайлбал, мэргэжлийн хөрөнгө оруулагчдын эхлэл болох хамтын сангууд бий болж хөрөнгийн бирж дээр нэгж эрхээ гаргасан. ХБҮЦ, анхны рейтингтэй буюу санхүүгийн чадавхын зэрэглэл мэргэжлийн байгууллагаар тогтоолгосон бонд, ам.долларын бонд, ногоон бонд, системийн нөлөө бүхий банкнуудын IPO, Монголын хөрөнгийн биржийн IPO зэрэг олон бүтээгдэхүүн шинээр гарсан байна. 

ХЗЗ өндөр хөгжсөн улс орнуудын туршлагаас харахад эхлээд бондын ЗЗ хөгжсөнөөр ХЗЗ-ийн хөгжил нь эрчимжсэн байдаг. СЗХ-ны хувьд мөн адил бондын ЗЗ-ийг хөгжүүлэх чиглэлд бодлогын арга хэмжээнүүд авч хэрэгжүүлсэн. 

Тухайлахад, 

• 2021 онд “Компанийн өрийн хэрэгслийн бүртгэлийн журам”-ийг баталж түргэвчилсэн журмаар бүртгэх, бондын хөтөлбөр гаргах, ногоон бонд гаргах, анхдагч ЗЗ-ийн арилжааг андеррайтер төвтэй явуулах зэрэг зохицуулалтуудыг бий болгосон. Үүний үр дүнд сүүлийн 3 жилд ХЗЗ-д 13 компани нээлттэй бонд гаргаж ₮840 орчим тэрбумын санхүүжилт татсан. Мөн энэ хүрээнд анхны дижитал бонд, рейтингтэй бонд, ам.долларын бонд, ногоон бонд зэрэг шинэ бүтээгдэхүүнүүд бүртгэгдсэн. 

Дараагийн онцолж хэлэх бүтээгдэхүүн бол банкны салбарын реформын хүрээнд хийгдсэн системийн нөлөө бүхий банкнуудын IPO болон “Шинэ сэргэлтийн бодлого”-ын хүрээнд УИХ, ЗГ-ын шийдвэрүүдийн  дагуу хийгдсэн “Монголын хөрөнгийн бирж” (MSE) ТӨХК-ийн IPO юм.

Урьд нь хувьцаа, бонд гэсэн хоёрхон бүтээгдэхүүн арилжаалдаг байсан ХЗЗ дээр 2020 оноос 40 гаруй шинэ бүтээгдэхүүн гарчээ. Энд таныхаар онцлох зүйл нь юу байв?

-ХЗЗ бол оролцогч олонтой салбар. Манай ХЗЗ дээр өнөөдрийн байдлаар СЗХ-оос зөвшөөрөл авсан 608 компани, ААН үйл ажиллагаа явуулж байна. Үүнд үнэт цаас гаргагч хувьцаат компаниуд, арилжаа эрхлэх байгууллага, зуучлал үйлчилгээ үзүүлдэг үнэт цаасны компаниуд, хөрөнгө оруулалтын сангийн хөрөнгийг удирддаг хөрөнгө оруулалт менежментийн компаниуд зэрэг олон байгууллага ордог. Эдгээрээс мэргэжлийн хөрөнгө оруулагчид буюу хөрөнгө оруулалтын сангууд ЗЗ-ийн хөгжилд чухал байр суурь эзэлдэг.

Тэгвэл, 

• 2020 онд “Үндэсний хувьчлалын сан“, 2021 онд “Мандал ирээдүйн өсөлт” хамтын сангууд нэгж эрхээ хөрөнгийн биржээр дамжуулан олон нийтэд санал болгосон. Ингэснээр тус сангийн нэгж эрх эзэмшигчид буюу хөрөнгө оруулагчид хөрөнгө оруулалтын эрсдэлээ салбараар, бүтээгдэхүүнээр тараан байршуулах, бусад хөрөнгө оруулагчтай тухайн багцтай холбоотойгоор үүсэх эрсдэл, зардлыг хуваах, оруулсан хөрөнгөө мэргэжлийн багаар буюу хөрөнгө оруулалтын менежментийн компаниар удирдуулах зэрэг давуу тал бий болсон. 
• Дараагийн нэг онцлох бүтээгдэхүүн бол ХБҮЦ. 2020 онд анхны ХБҮЦ биржээр арилжаалагдаж эхэлснээс хойш 9 компани ХБҮЦ гаргаж, ₮123 орчим тэрбумын санхүүжилт татсан байна. ХБҮЦ нь санхүүгийн зуучлагч байгууллагууд өөрийн олгосон зээл болон бусад санхүүгийн хэрэгслүүдийн ирээдүйн мөнгөн урсгалд тулгуурлан үнэт цаас гаргах замаар ЗЗ-д шинэ төрлийн бүтээгдэхүүн үйлчилгээг бий болгох, татан төвлөрүүлсэн хөрөнгөөр дахин санхүүжилтийн эх үүсвэрийг бий болгох, хөрөнгө оруулагчид эрсдэл бага, өгөөж өндөр санхүүгийн хэрэгсэлд хөрөнгө оруулж, өгөөж хүртэх боломж олгодгоороо давуу талтай бүтээгдэхүүн юм. 
• Мөн тун удахгүй бас нэгэн шинэ бүтээгдэхүүн ХЗЗ дээр гаргах гэж байна. Энэ нь хамтын биржээр арилжаалдаг хөрөнгө оруулалтын сан буюу олон улсын хөрөнгийн зах зээлд түгээмэл хэрэглэгддэг санхүүгийн хэрэгсэл болох “Exchange traded fund”. Хамтын биржээр арилжаалагддаг сан нь ихэвчлэн индекс дагасан байдаг бөгөөд бага дүнгээр олон төрлийн бүтээгдэхүүн авч эрсдэл багатай хөрөнгө оруулалт хийх, дэлхийн томоохон компаниудын хувьцаанд хялбар аргаар хөрөнгө оруулах, үр өгөөжийг нь хүртэх боломжийг олгодог.
  

Цаашид ХЗЗ-ийн хөгжлийн хурдыг сааруулахгүй, өсөлтийг үргэлжлүүлэх боломжийг та юу гэж харж байна вэ? Энд мөн ХЗЗ-ийн хууль эрх зүйн орчныг сайжруулах чиглэлд хэрхэн анхаарч ажиллаж байна вэ?

ХЗЗ-ийг цаашид илүү өсгөх, одоогийн өсөлтөө тогтвортой хадгалахын тулд мэргэжлийн хөрөнгө оруулагчдыг бий болгох, гадаадын хөрөнгө оруулагчдын оролцоог нэмэгдүүлэх нь ихээхэн чухал үүрэгтэй. Ялангуяа гаднын хөрөнгө оруулагчдын оролцоог нэмэгдүүлэхэд татварын бодлогоор дэмжих, татварын эрх зүйн орчин нь тодорхой байх нь ихээхэн чухал юм. УИХ-аас баталсан “Зээлийн хүүг бууруулах стратеги”-д тусгагдсан “Хөрөнгийн зах зээлийг хөгжүүлэх, өрсөлдөөнийг бий болгож санхүүжилтийн зардлыг бууруулах” хүрээнд хороо дэд бүтцийн байгууллагуудын үнэт цаасны арилжаа, төлбөр тооцооны шимтгэл хураамжийг бууруулсны зэрэгцээ үнэт цаас гаргагч, хөрөнгө оруулагчдыг бодлогоор дэмжих үүднээс татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлт олгох чиглэлээр холбогдох хууль тогтоомжид нэмэлт, өөрчлөлт оруулах талаар санал, санаачилга гарган ажилласан.

Ингэснээр AАН-ийн орлогын албан татварын тухай хуульд нийтэд санал болгон нээлттэй арилжаалагдах үнэт цаас гаргасан тохиолдолд,

• Үнэт цаас гаргахтай холбоотой гарсан зардлыг 20% нэмэгдүүлж албан татвар ногдох орлогоос хасаж тооцох, 
• Хөрөнгө оруулалтын сангийн орлогыг татвараас чөлөөлөх, 
• Нээлттэй компаниудын ногдол ашгийн татварыг 50% бууруулах зохицуулалтууд орж, энэ оноос мөрдөж эхлээд байгаа. 

Мөн ЗГ-тай хамтран Үнэт цаасны зах зээлийн тухай хууль, Хөрөнгө оруулалтын сангийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг УИХ-д өргөн мэдүүлэхээр болсон. Эдгээр хуулийн өөрчлөлтийн хүрээнд давхар татварын гэрээгүй улсын хөрөнгө оруулагчдаас хувьцаа, үнэт цаас борлуулсан нийт орлогоос татвар төлөх зохицуулалтыг ханшийн зөрүүнээс олсон ашгаас /capital gain/ нь тооцдог болгох зэрэг өөрчлөлтийг оруулж, гадаадын хөрөнгө оруулагчдад татварын таатай орчин бүрдүүлэх, эрх ашгийг нь хамгаалах чиглэлээр төрийн болон хувийн хэвшлийн байгууллагуудтай хамтран ажиллаж байна. 

Сангийн сайдын 2021.04.05-ны өдрийн 52 дугаар тушаалаар шинэчлэн баталсан “Хөрөнгийн зах зээлийн холбогдох хууль эрх зүйн орчин шаардлагатай нэмэлт, өөрчлөлт оруулах үүрэг бүхий” ажлын хэсгээс Үнэт цаасны зах зээлийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл болон тус хуулийг дагалдан өргөн баригдах Хөрөнгө оруулалтын сангийн тухай хууль, Компанийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслүүдийг эцэслэн боловсруулж, ЗГ-ын хуралдаанаар хэлэлцүүлэн УИХ-д өргөн мэдүүлэх зөвшөөрлийг аваад байна. УИХ-аас дээрх хуулиудад тусгаж буй нэмэлт, өөрчлөлтийг баталснаар, 

• Санхүүгийн шинэ бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг Монгол Улсын ХЗЗ-д нэвтрүүлэх эрх зүйн орчин бүрдэж урт хугацаат хөрөнгө оруулалт нэмэгдэх, 
• Дотоодын аж ахуйн нэгж ХЗЗ-ээр дамжуулан урт хугацаат санхүүжилт татах үйл явц хялбаршиж, дотоод, гадаадын хөрөнгө оруулагчдын хөрөнгө оруулах сонирхол, санхүүгийн ЗЗ дээрх мөнгөн урсгал нэмэгдэж, хамтын хөрөнгө оруулалтын сангуудын тоо өссөнөөр мэргэжлийн хөрөнгө оруулагчдын бааз суурь сайжрах ач холбогдолтой юм.